منتشر شده در 11 بهمن 1404 ساعت 12:02
بازار خودرو ایران وارد مرحله تازهای شده؛ خودرو از کالای سرمایهای به کالای لوکس تبدیل شده است و میلیونها خانوار با قیمت خودرو عملاً از چرخه خرید حذف شدهاند.
در شرایطی که قیمت خودرو در ایران طی چند سال اخیر جهشهای چندبرابری را تجربه کرده، حالا دیگر کمتر کسی خودرو را صرفاً یک وسیله رفتوآمد میداند. واقعیت امروز بازار این است که خودرو از یک کالای مصرفی، ابتدا به کالای سرمایهای و حالا به کالایی لوکس تبدیل شده؛ تغییری که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن، دامنه وسیعی از طبقات جامعه را درگیر کرده است. برای بخش بزرگی از مردم، خرید خودرو دیگر نه یک تصمیم مالی، بلکه رؤیایی دور از دسترس است؛ رؤیایی که زیر سایه تورم، افت قدرت خرید و رشد افسارگسیخته قیمتها، هر روز کمرنگتر میشود.
مسیر خودرو از کالای مصرفی تا کالای سرمایهای و لوکس
در اغلب کشورهای جهان، خودرو کالایی مصرفی محسوب میشود؛ وسیلهای که عمر مشخص دارد و خانوارها متناسب با درآمدشان آن را جایگزین میکنند. اما در ایران، این قاعده سالهاست شکسته شده است. تورم مزمن و کاهش ارزش پول ملی باعث شد خودرو به پناهگاهی برای حفظ ارزش سرمایه تبدیل شود. بسیاری از خانوارها و حتی سرمایهگذاران خرد، به جای سپرده بانکی یا بازارهای رسمی، به سمت خرید خودرو حرکت کردند. همین تغییر رفتار، تقاضای غیرمصرفی را بالا برد و فاصله میان قیمت کارخانه و بازار را عمیقتر کرد؛ فاصلهای که عملاً خودرو را از دست مصرفکننده واقعی خارج کرد.
جهش قیمتها و سقوط قدرت خرید
نگاهی به اعداد، تصویر روشنی ارائه میدهد. خودرویی که در سال ۱۳۹۸ با حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان قابل خرید بود، امروز در بسیاری از مدلهای پرتیراژ به بازه قیمتی یک میلیارد تا یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان نزدیک شده یا از آن عبور کرده است. این یعنی قیمت یک خودروی معمولی معادل چندین سال درآمد کامل یک کارمند یا کارگر. در همین بازه، افزایش حقوق و دستمزد هرگز همپای رشد قیمت خودرو حرکت نکرده است. نتیجه روشن است: حتی طبقه متوسط نیز به تدریج از بازار خودرو حذف شده و شکاف دسترسی به این کالا روزبهروز عمیقتر شده است.
چرا خودرو تبدیل به کالای لوکس شد؟
مجموعهای از عوامل ساختاری، بازار خودرو را به این نقطه رسانده است. محدودیت واردات، عرضه ناکافی خودروسازان داخلی، افزایش هزینه تولید، رشد نرخ ارز و هجوم نقدینگی سرگردان، همگی در کنار هم عمل کردهاند. وقتی عرضه محدود است و تقاضا نه فقط مصرفی بلکه سرمایهای میشود، قیمتها مسیر طبیعی خود را از دست میدهند. در چنین شرایطی، خودرو دیگر بر اساس کارکردش قیمتگذاری نمیشود، بلکه به ابزاری برای حفظ ارزش پول تبدیل میشود. همین چرخه معیوب، زمینهساز آن شد که امروز با پدیده «خودرو کالای لوکس» روبهرو باشیم؛ وضعیتی که در آن، داشتن خودرو برای بسیاری از خانوارها به یک امتیاز طبقاتی بدل شده است.
تجربه جهان و مسیر متفاوت ایران
در بازارهای جهانی، حتی با وجود افزایش قیمت خودرو در سالهای اخیر، همچنان اصل بر مصرفی بودن این کالاست. خانوارها خودرو میخرند، استفاده میکنند و جایگزین میکنند. اما در ایران، خودرو بیشتر «نگه داشته میشود» تا «مصرف شود». این تفاوت رفتاری، نشانهای از بیثباتی اقتصاد کلان است. وقتی مردم به آینده پولشان اطمینان ندارند، طبیعی است که به داراییهای فیزیکی پناه ببرند. خودرو در این میان، به دلیل نقدشوندگی بالا و دسترسی آسانتر نسبت به ملک، به یکی از انتخابهای اصلی تبدیل شد.
پیامدهای اجتماعی یک بازار قفلشده
تبدیل خودرو به کالای لوکس فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ پیامدهای اجتماعی جدی هم دارد. حذف تقاضای مصرفی واقعی، رکود پنهان بازار را تشدید کرده و فضا را برای دلالی و سفتهبازی باز گذاشته است. از سوی دیگر، خودرو به نماد فاصله طبقاتی تبدیل شده؛ چیزی که نبودش احساس عقبماندگی ایجاد میکند و بودنش نشانه برتری اجتماعی تلقی میشود. این تغییر معنا، آرام و بیصدا در حال بازتعریف سبک زندگی شهری است؛ از الگوی رفتوآمد گرفته تا تصمیمهای خانوادگی و حتی مهاجرت.
خودرو کالای لوکس؛ واقعیت امروز بازار
امروز دیگر نمیتوان با ادبیات گذشته درباره بازار خودرو صحبت کرد. خودرو کالای لوکس شده و این واقعیت را میتوان در رفتار خریداران، آمار معاملات و حتی گفتوگوهای روزمره مردم دید. بخش بزرگی از جامعه از بازار کنار رفته و تنها نظارهگر قیمتهایی است که هر چند وقت یکبار رکورد تازهای ثبت میکنند. تا زمانی که تورم مهار نشود، عرضه افزایش پیدا نکند و سیاستهای پایدار در حوزه خودرو اجرا نشود، این روند ادامه خواهد داشت.
جمعبندی
مسیر خودرو در ایران، مسیری غیرطبیعی بوده است: از کالای مصرفی به سرمایهای و حالا به کالای لوکس. «خودرو تبدیل به کالای لوکس شد» دیگر یک تیتر رسانهای نیست؛ توصیف دقیق واقعیتی است که میلیونها نفر با آن زندگی میکنند. اگر سیاستگذاریها به سمت بازگرداندن خودرو به جایگاه اصلیاش حرکت نکند، بازار همچنان در اختیار تقاضای غیرمصرفی باقی میماند و رؤیای خرید خودرو برای بخش بزرگی از جامعه، دورتر از همیشه خواهد بود.
