به گزارش خبرگزاری نوین مگ، برای بیش از نیمقرن، نظام مالی جهانی بر محور دلار آمریکا و نقش ویژه آن در تجارت جهانی نفت (سیستم «پترودلار») شکل گرفته است. این نظام به آمریکا امکان داده بود تا ارزش دلار را در تراکنشهای نفتی تثبیت کند و از این طریق موقعیت خود را در بازارهای مالی و تجارت جهانی تقویت نماید. با این وجود، در دو دهه اخیر تغییرات ساختاری در اقتصاد جهانی، بهویژه ظهور چین و بلوک بریکس (BRICS) شامل برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی، چشمانداز این نظام را به چالش کشیده است.
پترودلار — تاریخچه، ساختار و اهمیت
پترودلار چیست؟
پترودلار اشاره به دلارهای حاصل از فروش نفت دارد که از دهه ۱۹۷۰ میلادی، پس از توافق بین آمریکا و عربستان سعودی برای قیمتگذاری نفت به دلار شکل گرفت. این توافق باعث شد اکثر کشورها برای پرداخت نفت خام از دلار استفاده کنند و در نتیجه تقاضای جهانی دلار افزایش پیدا میکند.
این نظام تحتتأثیر چند عامل کلیدی بود است نخست،امریکا بهعنوان بزرگترین اقتصاد جهان پس از جنگ جهانی دوم بود و دلار جایگزین پوند انگلیس شد؛دوم،توافق نفتی با عربستان نیاز به دلار در سراسر جهان را تثبیت کرد و عملاً دلار را به ارز غالب معاملات نفتی تبدیل نمود و سوم،این «ارز غالب» بودن، به آمریکا اجازه داد تا کسریهای تجاری و بدهیهای خارجی را با هزینههای پایین مدیریت کند—آنچه برخی اقتصاددانان «امتیاز عظیم» مینامند.
با این حال، در چند سال اخیر چند تحول مهم رخ داده است و دولتهای نفتخیز به طور عمومی به دنبال کاهش وابستگی به دلار در تجارت نفت هستند و تحریمهای اقتصادی و جنگهای تجاری باعث شده کشورها به دنبال راهحلهای جایگزین برای تراکنشهای بینالمللی باشند و افزایش نقش اقتصادهای نوظهور و مخصوصاً چین، باعث شده نظام مالی جهانی به سمت چندقطبی شدن حرکت کند.
بریکس و استراتژی دلارزدایی
بریکس (BRICS) یک اتحادیه اقتصادی از کشورهای در حال توسعه است که حدود ۳۷ درصد از تولید ناخالص جهانی (GDP) و جمعیتی بیش از ۴۰ درصد از جمعیت جهان را تشکیل میدهد و در سالهای اخیر، یکی از اهداف اصلی بریکس کاهش وابستگی به دلار در مبادلات اقتصادی و پولی بوده و به همین منظور استراتژیهای مختلفی را دنبال کرده است، استفاده از ارزهای محلی در تجارت،کشورهای عضو بریکس به دنبال افزایش پرداختهای دوجانبه با ارزهای ملی هستند که میتواند تقاضا برای دلار را کاهش دهد و نقش ارزهای قدرتمند همچون یوآن چین و حتی روپیه هند یا روبل روسیه را تقویت کند؛ ایجاد سیستم پرداخت جایگزین
برای کاهش وابستگی به سیستمهای مالی غربی همچون SWIFT، این کشورها در حال توسعه شبکههایی هستند که امکان تراکنشهای بینالمللی را با ارزهای خود تسهیل میکند و بحث درباره ارز واحد بریک ،یکی از بحثهای مهم میان کشورهای بریکس، امکان ایجاد یک ارز مشترک یا واحد پولی جدید تحت عنوان «Unit» است که میتواند نقش ارز جهانی یا ذخیره بینالمللی را بازی کند. چنین پیشنهادهایی البته هنوز در مراحل اولیه است و بین اعضا اختلاف نظرهای جدی وجود دارد.
پترویوان، چالش جدید در بازار نفت
پترودلار در برابر پترویوان
یکی از جنبههای مهم تلاش بریکس برای دلارزدایی، افزایش کاربرد (پترویوان) در مبادلات نفتی است؛ به این معنا که نفت به یوآن چین قیمتگذاری و معامله شود. این رویکرد از سال ۲۰۱۸ با آغاز معاملات قراردادهای آتی نفت بر حسب یوآن در بورس شانگهای آغاز شده است و اگرچه هنوز پترویوان نقشی مشابه پترودلار در سطح جهانی ندارد، اما به چند دلیل اهمیت دارد و کاهش وابستگی به دلار برای کشورهایی که تحت تحریمهای غرب هستند (همچون روسیه و ایران)، ایجاد امکان قیمتگذاری نفت بر اساس تقاضای آسیایی، که چین بزرگترین واردکننده نفت در جهان است و وقوع تجارت دوجانبه با ارز محلی میان برخی کشورها (که میتواند به تدریج تقاضا برای یوآن را افزایش دهد). و پترویوان هنوز به میزان قابل توجهی جایگزین دلار در نفت نشده، اما برخی کشورها شروع به استفاده از آن در بخشی از تراکنشها کردهاند و این نشاندهنده حرکت تدریجی به سمت چندارزی در بازار نفت است.
تقویت یوآن
روند افزایش نقش یوآن
چین از سالها پیش برنامهای مشخص برای بینالمللیسازی یوان (رنمینبی) دنبال میکند و اهداف اصلی این برنامه افزایش استفاده از یوآن در تجارت جهانی، مالیاتها و تسویهحسابهای بینالمللی، توسعه بازارهای یوآن خارج از چین (Offshore) و ایجاد ابزارها و زیرساختهای مالی جایگزین همچون سیستمهای پرداخت مستقیم و یوآن دیجیتال است. در چند سال اخیر سهم معاملات بینالمللی یوآن افزایش پیدا کرده است به عنوان نمونه در معاملات دوجانبه با برخی شرکای تجاری ،کشورها شروع به افزایش ذخایر ارزی یوآن و کاهش ذخایر دلاری کردهاند و حتی یوآن در برخی بازارها از دلار پیشی گرفته (مثلاً در تجارت روسیه، بهگونهای که یوآن در برخی بخشها نسبت به دلار نقش بیشتری پیدا کرده است). با وجود این پیشرفتها، یوآن هنوز با چالشهای زیادی روبهروست و بازارهای سرمایه چین هنوز کاملاً آزاد و قابل تبدیل نیستند، که مانع از افزایش سریع اعتماد جهانی به یوآن میشود و محدودیتهای سرمایهای و سیاستهای داخلی چین هنوز جلوی حرکت کامل یوآن بهسمت ارز ذخیره جهانی را گرفتهاند و آمریکا همچنان قدرت مالی و اقتصادی خود را حفظ کرده و دلار نقش بیبدیلی در نظام مالی جهانی دارد.
آینده دلار و یوآن — سناریوها
برای درک آینده احتمالی دلار و یوآن، میتوان چند سناریوی کلان را بررسی کرد:
سناریوی اول : تداوم سلطه دلار
اگر بریکس و تلاشهای دلارزدایی به صورت آهسته و محدود ادامه پیدا کند که دلایل تداوم آن، بازارهای مالی ایالات متحده عمیق، نقدشونده و امن هستند،دلار هنوز بیش از ۵۰ درصد ذخایر ارزی جهانی را تشکیل میدهد و شبکههای مالی و مقررات موجود، حتی بدون تغییرات اساسی، دلار را در جایگاه اصلی حفظ میکنند.در این سناریو، دلار همچنان برتری خود را حفظ میکند، اگرچه نقش ارزهای دیگر (از جمله یوآن) افزایش پیدا میکند.
سناریوی دوم : رشد تدریجی چندقطبی
در این سناریو،استفاده از یوآن و سایر ارزها در تجارت جهانی مداوم افزایش پیدا میکند،کشورها برای کاهش خطرات ارزی و سیاسی تنوع ارزهای ذخیرهای را افزایش میدهند و سیستمهای پرداخت غیر دلاری (همچون شبکههای بریکس) توسعه پیدا میکند و دلار نقش کمتری در مبادلات نفت و تجارت جهانی ایفا میکند، در حالی که یوآن و سایر ارزها سهم بیشتری پیدا میکنند، اما هیچ کدام جایگزین کامل دلار نمیشوند.
سناریوی سوم :تغییر بنیادی ساختار
در این سناریو،یک ارز جهانی جدید (مثلاً توسط بریکس) معرفی شود و ذخایر و تراکنشهای جهانی را متحول کند. و یوآن و سایر ارزهای بزرگ جهان در این ساختار نقشی کلیدی ایفا کنند و نظم مالی جهانی بهسمت چندقطبی عمیقتر حرکت میکند و دلار دیگر ارز غالب نیست، اما این سناریو هنوز تا تحقق فاصله زیادی دارد.
در سالهای اخیر، ترکیب عوامل ژئواکونومی، سیاسی و مالی باعث شده که نقش دلار در نظام جهانی مورد بازبینی قرار گیرد. گروههایی همچون بریکس تلاش میکنند با ابزارهایی چون دلارزدایی، استفاده از یوآن و حتی ارزهای مشترک، نقش دلار را کاهش دهند. همزمان، یوآن چین بهعنوان یک رقیب بالقوه در برخی بازارها ظاهر شده است، هرچند هنوز با موانع ساختاری روبهروست. در نهایت، آینده دلار و یوآن به نحوه تعامل دولتها، تحولات اقتصادی جهانی و اعتماد سرمایهگذاران بستگی دارد.
