امروز تولد اینترنت 43 سالگی است؛ روزی که انسان معنی جدیدی از ارتباطات را شکل داد

در تاریخ فناوری، بعضی روزها فقط یک تاریخ نیستند؛ نقطه شروع یک مسیر تازه‌اند. اول ژانویه ۱۹۸۳ دقیقاً چنین جایگاهی دارد. در این روز، شبکه ARPANET با یک تصمیم فنی اما تعیین‌کننده، مسیر آینده ارتباطات دیجیتال را تغییر داد و پایه‌های اینترنتی را گذاشت که امروز میلیاردها دستگاه در سراسر جهان به آن وابسته‌اند.

حتماً از ابتدای صبح امروز شما هم در شبکه‌های اجتماعی و بسترهای دیگر تصاویر و ویدئوهای مربوط به شروع سال نو را دیده‌اید. اما آیا می‌دانستید که این روز در کنار نو شدن سال میلادی، روز تولد یکی از مهمترین اختراعات تاریخ بشر است؟ روز تولد اینترنت و مفهوم آن در اول ژانویه 1983 (مقارن با شنبه 11 دی 1361 هجری خورشیدی).

اگرچه طرح و تئوری سیستم ARPANET از سال 1969  اولین شبکه سوئیچینگ بسته‌های اطلاعات در دنیا توسط توسط سازمان پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته دفاعی در وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا شروع شد ولی معماران آن به‌طور رسمی فرایند مهاجرت از «برنامه کنترل شبکه» یا NCP (Network Control Program) به مجموعه‌پروتکل TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) را آغاز کردند.

مسیری که ما را از NCP به TCP/IP رساند

در ابتدای شکل‌گیری ARPANET، مسئله اصلی ARPA اتصال تعداد محدودی از کامپیوترهای بزرگ در چند دانشگاه و مرکز تحقیقاتی بود؛ سیستمی بسته، کوچک و کاملاً کنترل‌شده. در چنین فضایی، «برنامه کنترل شبکه» یا NCP انتخابی منطقی به نظر می‌رسید، چون دقیقاً برای مدیریت ارتباط میان میزبان‌ها درون یک شبکه واحد طراحی شده بود. در آن مقطع، نه تنوع شبکه‌ای وجود داشت و نه نیازی به اتصال ساختارهای متفاوت، بنابراین NCP بدون پیچیدگی اضافه، نیازهای اولیه ARPANET را برطرف می‌کرد.

با گسترش ARPANET در دهه ۱۹۷۰، شرایط به‌تدریج تغییر کرد. شبکه‌های دیگری خارج از این پروژه در حال شکل‌گیری بودند و فناوری‌هایی مانند ارتباطات رادیویی و ماهواره‌ای وارد میدان شدند. در این مرحله، ضعف‌های NCP آشکار شد؛ این پروتکل اساساً برای کار درون یک شبکه طراحی شده بود و توانایی اتصال شبکه‌های مستقل به یکدیگر را نداشت. به بیان ساده، NCP برای دنیایی ساخته شده بود که هنوز «اینترنت» در آن معنا نداشت.

همین نقطه، آغاز حرکت به سمت TCP/IP بود. ARPA به معماری‌ای نیاز داشت که بتواند شبکه‌های غیرهمسان را بدون وابستگی به سخت‌افزار یا فناوری خاص به هم متصل کند و در برابر قطع ارتباط نیز مقاوم باشد. TCP/IP با تفکیک وظایف میان لایه مسیریابی و لایه انتقال، این امکان را فراهم کرد و ARPANET را از یک شبکه واحد به بخشی از یک «شبکه جهانی از شبکه‌ها» تبدیل کرد؛ مسیری که در نهایت به تولد اینترنت انجامید.

این تغییر که بزرگ‌ترین بازطراحی زیرساختی شبکه در آن زمان محسوب می‌شد، تا ژوئن ۱۹۸۳ به‌طور کامل روی تمام میزبان‌ها اجرا شد.

البته باید به این نکته هم اشاره کنیم که برخی، سال 1969 را که اتصال اولین کامپیوترها با شبکه NCP بود را تولد اینترنت می‌دانند ولی حقیقت آن است که با توجه به ویژگی‌هایی که عنوان شد، همان مفهوم ارتباطات شبکه‌ای (Networking) برای NCP کفایت می‌کند و این تولد TCP/IP بود که به صورت واقعی به ارتباطات میان‌شبکه‌ای عمومی (Internet) انجامید.

TCP/IP و تولد واقعی «شبکه‌ای از شبکه‌ها»

با ورود TCP/IP، این بن‌بست فنی برطرف شد. پروتکل IP امکان آدرس‌دهی و مسیریابی بسته‌های داده میان شبکه‌های ناهمگون را فراهم کرد و TCP نیز انتقال داده را به‌صورت قابل‌اعتماد و سرتاسری (End-to-End) مدیریت می‌کرد.

ترکیب این دو، برای نخستین‌بار بستری عملیاتی ایجاد کرد که بتوان شبکه‌های مستقل را به هم متصل کرد؛ مفهومی که بعدها با نام «اینترنت» شناخته شد. اهمیت این تغییر خیلی زود مشخص شد؛ به‌طوری‌که تا سال ۱۹۸۴، بیش از ۱۰۰ دانشگاه و مرکز تحقیقاتی در آمریکا و اروپا با استفاده از TCP/IP به یکدیگر متصل شدند.

استانداردی باز که همه می‌توانستند بپذیرند

یکی از دلایل اصلی موفقیت TCP/IP، ماهیت آن به‌عنوان یک استاندارد باز بود. این پروتکل نه به سخت‌افزار خاصی وابسته بود، نه تحت مالکیت یک شرکت مشخص قرار داشت و نه برای استفاده از آن هزینه لایسنس در نظر گرفته شده بود.

در دورانی که اغلب شرکت‌ها به دنبال توسعه راهکارهای اختصاصی و بسته بودند، این ویژگی باعث شد TCP/IP به گزینه‌ای قابل‌اعتماد برای دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و حتی صنعت تبدیل شود. همین رویکرد باز، شتاب پذیرش جهانی این پروتکل را به‌طور قابل توجهی افزایش داد.

طراحی ماندگار دو مهندس و شکل‌گیری خدمات اینترنتی

TCP/IP حاصل طراحی دکتر وینتون سرف و دکتر رابرت کان است؛ طراحی‌ای مبتنی بر معماری لایه‌ای که امکان توسعه مستقل هر بخش را فراهم می‌کرد. این معماری مفاهیم مهمی مانند کنترل ازدحام و قابلیت اطمینان سرتاسری را به‌صورت عملی وارد دنیای شبکه کرد.

بر بستر همین معماری، پروتکل‌های حیاتی اینترنت متولد شدند؛ از HTTP برای وب گرفته تا SMTP برای پست الکترونیکی و DNS برای سیستم نام دامنه. بدون وجود TCP/IP، شکل‌گیری و گسترش این خدمات در مقیاس جهانی عملاً ممکن نبود.

اگر TCP/IP انتخاب نمی‌شد چه می‌شد؟

در آن دوره، گزینه‌های دیگری هم وجود داشت. برای اینکه آشفتگی آن فضا را درک کنید باید بگوییم که در یک مقاله، شرکت IBM فضای شبکه‌ای زمان خود را به «برج بابل» تشبیه کرده بود؛ دنیایی پر از پروتکل‌های ناسازگار. با این حال، راهکار خود این شرکت یعنی SNA نیز یک بستر کاملاً اختصاصی بود. زیراکس XNS را توسعه می‌داد و شرکت DEC هم روی DECnet تمرکز داشت.

مشکل مشترک همه این گزینه‌ها، وابستگی به سخت‌افزار و اکوسیستم سازنده بود. در مقابل، TCP/IP با رویکردی باز، مقیاس‌پذیر و مستقل از پلتفرم، به انتخابی تبدیل شد که همه می‌توانستند روی آن به توافق برسند. شاید بتوان گفت که نه کامل‌ترین پروتکل از نظر تئوری، اما فراگیرترین و عملی‌ترین گزینه موجود با معرفی TCP/IP در اختیار عموم قرار گرفت.

تفاوت اینترنت و وب و چشم‌اندازی که آینده خواهند داشت

امروز، بیش از چهار دهه پس از مهاجرت تاریخی ARPANET به TCP/IP، همچنان هر بسته داده‌ای که در اینترنت جابه‌جا می‌شود، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به همان تصمیم فنی سال ۱۹۸۳ وابسته است؛ تصمیمی که نه‌فقط یک مشکل مهندسی شبکه را حل کرد، بلکه پایه‌های ارتباطات دیجیتال دنیای مدرن را بنا گذاشت.

با گذشت بیش از چهار دهه، هنوز هم یک سوءبرداشت رایج وجود دارد: بسیاری «اینترنت» و «وب» را یکی می‌دانند، در حالی که وب تنها یکی از خدماتی است که بر بستر اینترنت شکل گرفته است. اینترنت در اصل همان زیرساخت جهانی مبتنی بر TCP/IP است که امکان ارتباط میان شبکه‌ها را فراهم می‌کند، در حالی که وب (World Wide Web) با معرفی HTTP و مرورگرها، صرفاً روشی کاربرپسند برای دسترسی به اطلاعات روی این زیرساخت به شمار می‌رود. به بیان ساده، اگر TCP/IP زبان مشترک اینترنت باشد، وب یکی از پرکاربردترین روایت‌هایی است که با این زبان نوشته شده است.

نکته قابل‌توجه اینجاست که بسیاری از تحولاتی که امروز از آن‌ها با عنوان «اینترنت مدرن» یاد می‌شود (از رایانش ابری و شبکه‌های اجتماعی گرفته تا اینترنت اشیا و خدمات هوش مصنوعی) همچنان بر همان اصولی استوارند که در اوایل دهه ۱۹۸۰ پایه‌گذاری شد.

هرچند لایه‌های بالادستی پیچیده‌تر شده‌اند و سرعت و مقیاس شبکه‌ها به‌طور چشمگیری افزایش یافته، اما در لایه‌های پایه، TCP/IP هنوز نقش ستون فقرات را ایفا می‌کند؛ پروتکلی که برای دوام و تکامل تدریجی طراحی شده، نه برای تغییرات ناگهانی و پرریسک.

در آینده نیز بعید است اینترنت شاهد یک «جایگزینی کامل» برای TCP/IP باشد. آنچه محتمل‌تر به نظر می‌رسد، تکامل تدریجی این پروتکل‌ها و تقویت لایه‌های بالاتر برای پاسخ به نیازهایی مانند امنیت بیشتر، تأخیر کمتر و مقیاس‌پذیری بالاتر است.

شاید شکل استفاده ما از اینترنت تغییر کند، شاید وب جای خود را به رابط‌های تازه‌تری بدهد، اما تا زمانی که جهان به یک زبان مشترک برای اتصال میلیاردها دستگاه نیاز دارد، میراث تصمیمی که در اول ژانویه ۱۹۸۳ گرفته شد، همچنان زنده و تعیین‌کننده باقی خواهد ماند.